Als een niet-Mexicaan het over Yucatán heeft, bedoelt hij of zij meestal het hele Yucatán-schiereiland, dus inclusief Tabasco, Campeche en Quintana Roo. Een Mexicaan heeft het dan alleen over de deelstaat Yucatán. Wij nu ook.

De staat heeft als hoofdstad Mérida, is qua omvang ongeveer net zo groot als Nederland en heeft zo'n 1½ miljoen inwoners (waarvan 1 miljoen in Mérida zelf). De kust van Yucatán is niet bij uitstek geschikt voor toerisme aangezien die voornamelijk uit mangrove moerassen, lagunen en zandbanken bestaat. Yucatán is bij prehistorisie en geologen voornamelijk bekend als de plaats waar een aantal miljoen jaar geleden een meteoor op aarde insloeg die waarschijnlijk een einde maakte aan het dinotijdperk.

Er lopen geen rivieren door Yucatán, waardoor men in de Maya-tijd voor drinkwater geheel was aangewezen op de cenotes. Dat zijn gaten in de kalksteenbodem die heel Yucatán bedekt, waar ondergrondse meren aan de oppervlakte komen. Een deel van de staat bestaat uit laagvlaktes en een deel is bedekt met tropisch regenwoud. De grootste inkomsten van de staat was lange tijd sisal, nodig om touw te fabriceren. Deze sisal werd voornamelijk geëxporteerd naar Europa. Hierdoor zijn er veel 'Europese bouwstijlen' te herkennen in Mérida. De reden voor de nauwe kontakten met Europa was dat er bijna geen verbinding was met de rest van Mexico. Pas vanaf 1950 werden geplaveide wegen en een spoorlijn tussen Mérida en de rest van Mexico aangelegd. De laatste jaren is het tourisme, wat op de vele archeologische zones in Yucatán afkomt, een belangrijke bron van inkomsten is geworden.

Mérida

Mérida werd in 1542 door de Spanjaarden gesticht op een ceremonieël Mayastadje met de naam Ti-Ho. Om de stad te beschermen tegen piraten en ander gespuis werd met behulp van de Maya-bevolking een muur rond de stad gebouwd. Deze is thans bijna geheel verdwenen. Nog slechts 3 poorten hebben de tand des tijds doorstaan. De Maya-bevolking heeft in 1840 goed spijt gekregen dat ze geholpen hebben bij de bouw van de muur rond de stad. In dat jaar kwamen de Maya's rond Mérida in opstand tegen hun Spaanse onderdrukkers. Deze opstand breidde zich snel uit over het Yucatán-schiereiland en ging de geschiedenis in als de Kastenoorlog. Pas in 1880 kwam er een eind aan de opstand.

Ten zuiden van Mérida liggen de resten van de oude Mayastad Uxmal. De stad vormde in de 10e eeuw, samen met de nabij gelegen steden Kabáh, Sayil en Labná, het voornaamste Puuc-centrum. Specifiek voor de Puuc-stijl zijn gladde muren met brede bewerkte bovenlijsten voorzien van Chac-maskers en slangen. De bouwstijl is vernoemd naar het Puuc-gebergte waarin de Puuc-steden en ook Chichén Itzá liggen.

Uxmal betekent '3 maal gebouwd'. Dit verwijst naar de verschillende bouwfases die in de stad te herkennen zijn. De oudste gebouwen stammen uit de klassieke periode terwijl een aantal andere gebouwen uit de post-klasieke periode stamt. Het hoogtepunt van Uxmal is de 39 meter hoge 'Piramide van de Tovenaar'. Deze is namelijk, in tegenstelling tot alle andere gevonden Maya-piramides, niet vierkant en hoekig maar rond gebouwd. Enkele van de andere bezienswaardigheden zijn het 'nonnenklooster' dat een perfecte acoustiek heeft, de 'duiventil' (een Maya-appartementencomplex) en het 'paleis'.

De archeologische zone van Chichén Itzá ligt halverwege Mérida en Cancún. Het is één van de best bewaard gebleven steden in Mexico. Chichén Itzá betekent 'Mond van de bron van de Itzaes'. Itzaes was de naam die de Maya's zichzelf in dit gebied hadden gegeven. De bron verwijst naar de vele cenotes in de omgeving. De eerste bewoning in deze stad was rond 400 na Chr., maar pas in de 7e eeuw werd het een religieus centrum met de bijbehorende tempels. In die tijd heette de stad slechts 'Itzá'. In het jaar 692 werd de stad om onbekende reden verlaten.

In het begin van de 10e eeuw kwamen de Maya's terug in de stad. Uit die tijd stamt ook de naam 'Chichén Itzá'. De stad werd toen snel de belangrijkste stad op het schiereiland. Niet lang na de Maya's kwamen de Tolteken uit het noorden van Mexico. Zij veroverden de stad en dwongen de Maya's zich aan hun aan te passen. Chichén Itzá veranderde in een militaristische stadstaat. Uit deze periode stammen de meest indrukwekkende gebouwen. Vanaf het midden van de 13e eeuw trokken de mensen weg uit de stad. Tijdens de Spaanse verovering in 1540 was de stad echter nog door een klein aantal Maya's en Tolteken in gebruik.

Dzibilchaltún, wie heeft ooit zo'n naam kunnen verzinnen, is één van de langst bewoonde Maya-steden. Er zijn bewijzen van bewoning gevonden uit 1500 voor Chr. De stad was nog steeds bewoond tijdens de Spaanse veroveringen in 1540. Snel daarna viel de stad in verval. Dzibilchaltún betekent 'Plaats van de platte structuren'. Er is een aantal van de gebouwen gerestaureerd, waaronder de 'Tempel van de 7 poppen' en er is een groot Maya-museum waar onder andere de 7 poppen te zien zijn. Er wordt hard gewerkt aan deze archeologische zone. Een aantal van de tempels werd gerestaureerd tijdens ons bezoek. De staat Yucatán steekt veel werk in zijn cultureel erfgoed. We kwamen helaas te laat aan om het museum te bezoeken (sluit al om 16:00 uur). Neem zwemkleding mee, in de cenote is het goed (tussen kleine visjes) zwemmen.

Mayapán is onstaan rond 1250 na Chr., volgens een legende door de god Kukulkan zelf. Het was de laatste grote stad op het schiereiland tot vlak voor de invasie van de Spanjaarden. De stad werd bestuurd door koning Cocom en zijn nazaten tot de stad in 1450 door een rivalerende stam uit Uxmal werd vernietigd. Op zijn hoogtepunt had Mayapán 12.000 inwoners en bestreken zijn gebouwen een gebied van 4 KM². Het centrum van de stad werd omgeven door een muur, wat aangeeft dat niet iedereen het altijd met de Cocum-familie eens was.

Halverwege de nog aan te leggen weg naar het plaatsje Ticul, het is nu een zandpad, liggen tussen Mayapán en Sayil de druipsteengrotten van Loltún. De bezienswaardigheden van deze grot zijn niet alleen de stalactieten (de hangende) en stalagmieten (de staande), maar ook de tekenen van bewoning van de afgelopen 2500 jaar. Sinds die tijd gebruikten de Maya's deze grotten voor ceremoniële doeleinden, om water te verzamelen en als schuilplaats tegen vijanden. Als schuilplaats was de grot zelfs nog in de kastenoorlog van 1840 bij de Maya's in gebruik. Op enkele plaatsen kan je de resten vinden van reliëf, schilderingen, inscripties en geometrische figuren.

Vlak bij Uxmal ligt aan een doorgaande weg de archeologische zone van Kabáh. De stad was vroeger de op één na grootste Puuc-stad na Uxmal. Slechts een klein deel van Kabáh is gerestaureerd. De blikvanger is het 'paleis van de maskers'. De voorzijde van het gebouw is versierd met meer dan 300 maskers van de regengod Chac. De gevel zit zo vol met Chac dat je de kamers van het gebouw moet betreden door op de neus van Chac te klimmen. Achter elke kamer zit een tweede kamer die ook weer toegankelijk is door op een Chacneus te stappen. Ook de achterkant van het paleis is een bezoek waard. Hier zijn twee beelden te zien die men 'Atlanten' noemt. Het bijzondere aan deze beelden is dat ze door Maya's zijn gemaakt in de tijd voor de Spanjaarden en dat het geen Maya's zijn. De beelden lijken eerder op Europeanen terwijl er in die tijd geen contact was met andere wereldvolkeren. Vandaar dat wetenschappers de beelden naar de bewoners van Atlantis, de overzeese verloren Griekse stad, hebben genoemd.

Een paar kilometer voorbij Kabáh (vanuit Uxmal gezien) ligt Sayil. De reden om deze archeologische zone te bezoeken is het drie verdiepingen tellende paleis. Het indrukwekkende paleis is 85 meter lang en is ook weer rijkelijk versierd met Chac-maskers, kolommen en reliëfs van 'neerdalende goden'. Op het eerste terras van het paleis zijn ook duidelijkde 'Chultunes' of regenwateropslagplaatsen te zien. Water was in dit droge stukje Yucatán zo kostbaar dat elke regendruppel gebruikt moest worden.